EIRENE-vrijwilligers in Roemenië

“In april voltooide ik mijn studie voor verpleegkundige en ging vervolgens op zoek naar iets wat mijn wens om nieuwe ervaringen op te doen zou kunnen vervullen. Al snel werd ik gefascineerd door het idee van vrijwilligerswerk in het buitenland. Na de informatiebijeenkomst, de sollicitatieprocedure, de projectkeuze, het projectbezoek, een gedegen voorbereiding en reisadvies begaf ik mij op weg, vol enthousiasme over de 18 maanden in dat wonderschone land die voor me lagen. Samen met David uit Buxtehude die een project deed in Cluj en de Opel Kadett (nogmaals dank aan de edele gever, de auto is me een grote hulp en met zijn eigenaardigheden een goede vriend geworden) begon ik aan de 1700 kilometer. ’s Avonds waren we bij het Neusiedler Meer, vlakbij de grens Oostenrijk-Hongarije. De tweede dag kwamen we tot Cluj. De laatste dag ging het verder naar Fagaras, mijn eindbestemming. Een gedeelte van die dag benutten mijn voorgangster Sonja en ik, voor zover het inpakken en afscheid nemen het toeliet, voor het uitwisselen van informatie. Waar zijn de werklocaties, de supermarkt, het internetcafé? Hoe zit het met gas en elektriciteit? Wie is aanspreekpunt voor wat? Natuurlijk kwam ook de inhoud van het werk ter sprake. Ik kreeg onder meer een samenvatting van haar dagelijkse werk te zien. Sonja, veel dank voor je hulp!”     

“Het project Diaconia Fagaras ging van start in 1990 toen een paar vrijwilligers in een ruïne 42 verwaarloosde, geestelijk gehandicapte kinderen ontdekten. Door ondersteuning en financiering van de vereniging Agape - oecumenisch initiatief voor armen en gehandicapten in Roemenië - werd in latere jaren de vereniging Diaconia Fagaras opgericht. Er werden huizen gekocht en gebouwd en Roemeense medewerkers werden geschoold met het doel de kinderen een goede basisvoorziening, individuele begeleiding, kortom een menswaardig bestaan te geven. Op het ogenblik heeft Diaconie Fagaras 60 medewerkers.

Fagaras ligt midden in Roemenië, in Transsilvanië / Siebenbürgen. De stad heeft 44.000 inwoners waarvan de meesten in woonblokken/flats wonen. Ik ook, maar de mijne behoort tot de mooiere dus ik kan echt niet klagen. Ik heb een comfortabele tweekamerwoning (voor een vrijwilliger echt luxe) en alles wat ik dagelijks nodig heb. Het lukt ook zonder koffiezetter, waterkoker, keuken machine, strijkijzer, televisie, wasmachine… De temperatuur van het douchewater wordt centraal geregeld dus daar valt niets aan te veranderen. Na een paar avonden van 12-15 graden heb ik nu een kleine electro oven op mijn kamer. Afgezien van enige voorvallen in het begin (een opengebroken brievenbus en twee ochtenden met leeggelopen autobanden) heb ik ook geen problemen met de buren.        

Enkele weken geleden waren we gaan wandelen met z’n zevenen. Een beetje te enthousiast klommen we tot meer dan 2000 meter (ik heb de details verdrongen) Ik heb het nauwelijks overleefd en had enkele dagen last van mijn ingewanden, maar achteraf bezien was het schitterend, dat fantastische uitzicht over dat reusachtige herfstwoud.”

“Een collega en ik begeleiden 4 jongeren. We werken in de keuken en in de bakkerij. Sinds oktober houdt dat in: aardappelen wassen en schillen. We begonnen iedere voormiddag met circa tien kilo maar opeens werd er gezegd: we hebben 90 kilo nodig! Deze worden gepureerd en in de bakkerij tot brood verwerkt. Misschien zijn er dan mensen die denken: wat vreemd, voor een vredesdienst naar Roemenië en dan aardappels schillen!

Maar het is veel meer. Het is zo spannend om te zien hoe het nieuwe project zich ontwikkelt. Laten de principes van het sociale werk voor gehandicapten zoals we die in Duitsland kennen zich hier ook toepassen? Er waren problemen. De hiërarchie, de communicatie, de doelstellingen en ideeën werden nog eens besproken. Het gaat vooruit! Ik voel me helemaal happy in de groep.

De kerstdagen brachten we door bij een Roemeense vriend. Hij heeft al enige jaren een huis in een klein dorp dat niet met de auto te bereiken is. Er leven daar nog maar ruim 20 oude mensen. Er is geen gas, geen stromend water, geen winkels maar wel drie kerken. Eens per week rijdt een bewoner met paard en wagen naar de stad om te halen wat niet in de tuin groeit. Als je je aan de schaarste en eenvoud kunt aanpassen is het wel een heel idyllisch leven.

Ondertussen had ik mijn buik wel vol van de kou, al vind ik nu dat het allemaal best meeviel. Het was echt tot –24 graden. Ik overleefde bevroren straten, oogwimpers, wenkbrauwen en veel sneeuw. De auto wilde op enkele dagen niet starten. Vandaag zag ik de eerste ooievaar. Naar het heet een aanwijzing dat de winter niet meer terugkomt.”     

Om de gezinsachtergronden van de kinderen helder te krijgen en een beter beeld van hun situatie, bezoekt een medewerker van FOC de gezinnen thuis. Ik kon meegaan en zo heb ik enige kennis over het leven in Ferentari opgedaan. Ferentari ligt ten zuidwesten van Boekarest en is een broeinest van drugshandel en criminaliteit. Hier wonen de armste bevolkingsgroepen waarvan ongeveer de helft Roma’s, en het betreft een groot aantal mensen. Overal in Ferentari staan de beruchte verpauperde betonblokken met eenkamerwoningen. Het laatste en meest shockerende bezoek was aan de familie M. De weg erheen baant zich door het afval en de straathonden zijn hier nog talrijker dan elders. Vlak bij het woonblok trappen we op een injectiespuit. Voor het blok staan een aantal politieagenten die een hier ook aanwezige groep franse hulpverleners begeleidt. Via de achteringang bereiken we de eenkamerwoning waar de ouders met hun vijf kinderen en de broer van de vader wonen. Alle drie de volwassenen zijn werkloos, en daar de ouders slechts enkele jaren onderwijs hebben gevolgd kunnen zij hun kinderen niet helpen met hun huiswerk. Dat het voor de kinderen in deze omstandigheden moeilijk is zich op school te concentreren en schoolbezoek als belangrijk te beschouwen is begrijpelijk. Toch is het hun enige kans op een beter leven als dat van hun ouders."

Marleen Thürling (Ambulante Ouderenzorg, Sibiu, 2005) 

‘Het geeft me nog steeds veel voldoening bij de mensen op bezoek te gaan, te merken dat dit werk zin heeft en dat ik hen in veel situaties helpen kan. De communicatie verloopt ook steeds beter en zo langzaam maar zeker kan ik hun doen en laten al aardig inschatten. Kort voor de kerstdagen is een aan mij toevertrouwde overleden. Voor die situatie had ik voor de dienst echt angst omdat ik niet wist in hoeverre ik daarmee kon omgaan. Ik was uiteraard bedroefd omdat zij een eenmalige en echte liefde aan mij schonk. Maar achteraf bezien moet ik zeggen dat het zo beter is. Ondertussen overlegden we of we haar thuis zouden opbaren. Het was echter de vraag of dat kon met minstens vier personen per kamer. Hier worden de doden nog drie dagen thuis opgebaard, dan vindt bijzetting op het kerkhof plaats en na zes weken is er nog eenmaal een kleine herdenking. Bij al die plechtigheden is er rijkelijk eten en drinken. In ieder geval wijn en speciaal brood voor iedere gast. Deze kleine ceremonie vindt normaal gesproken bij het graf plaats maar in de winter als het te koud is ook wel in de kerk. Tijdens de ceremonie is de kerk open en alle bezoekers kunnen deelnemen, ook als zij de gestorven persoon niet kenden.

Steeds vaker is mij in de afgelopen maanden duidelijk geworden met hoe weinig die oude mensen moeten rondkomen. De meeste van hen hebben niet eens 2 miljoen lei  –ongeveer 50 euro- pensioen. Nu in de winter is het voor velen erg moeilijk zoals mevrouw P. die gasrekeningen moet betalen van 1,3 miljoen lei hoewel ze alleen ’s morgens en ’s avonds stookt. Op een namiddag stond ze treurig voor haar deur en vertelde dat ze zojuist in de supermarkt was beroofd van haar portemonnee met 50.000 lei. Daar wilde ze melk en boter van kopen. Op die momenten weet ik echt niet wat ik tegen die mensen moet zeggen omdat ik me niet kan inleven in hun situatie. …Ik moet uiterst zuinig leven wil ik eens een keer een grapefruit of een banaan kunnen kopen zonder daar kopzorgen over te hebben… Drie van hen krijgen van de kerk in de wintermaanden ondersteuning voor de hoge rekeningen. Ik moet er niet aan denken hoevelen die hulp niet krijgen.

Sinds 28 november 2004 heeft Roemenië een nieuwe president, Traian Basescu. Daarmee werd het jarenlange tijdperk van de oud-communistische partij PNL van president Iiiunescu beëindigd. Toen de uitslag vaststond was er bij de meeste vreugde en hoop op betere tijden. Basescu geldt als eerlijk, sociaal en niet corrupt. Sinds een maand echter praat er nauwelijks meer iemand positief over hem omdat bekend werd dat de prijzen van stroom, gas, telefoon en water met 30 procent zullen stijgen bij gelijkblijvende salarissen en pensioenen.

Na de kerst heb ik mezelf drie dagen vakantie gegund met de andere ‘EIRENES’. We hebben tijdens oud en nieuw in een klein dorp een onderkomen gezocht. In veel dorpen rondom Sibiu zijn er oude kerkgebouwen en pastoorswoningen uit de Saksische tijd. In de voormalige pastoorswoningen kan je goedkoop en comfortabel overnachten. Alles was heel rustig en zeer dorps. Mooi was ook dat we van de boeren in de omtrek alles konden kopen. We hadden goed spek en drie liter verse koemelk.

 Bigi Ruch (Philothea Club, Tagu Mures, 2003)

“De Philothea Club is een ontmoetingsplaats voor kinderen, jongeren, studenten en volwassenen. We zijn iedere dag vanaf twee uur geopend en men krijgt thee en koffie, kan lezen, praten of naar muziek luisteren. We hebben een kleine bibliotheek met Hongaarse, Engelse en Duitse boeken die men kan lezen maar ook gewoon doorbladeren. We verkopen ook boeken en kaarten. Echt interessant hier is de spraakverwarring. Toen ik hier aankwam klonk het van alle kanten dat ik er goed aan zou doen Hongaars te leren. Maar Roemeens moest ik in elk geval ook onder de knie krijgen. Het is zo dat in mijn project iedereen Hongaars spreekt. Alleen op de markt, in winkels, in de trein en het theater wordt Roemeens gesproken. Wat me in het begin erg heeft geholpen is dat je hier ook wel met Engels en Duits terecht kan. Mijn probleem is dat ik nu een taalchaos in mijn hoofd heb. Waar spreek ik wat? Maar dat zal de tijd wel leren.

Altijd een belevenis is hier het reizen met de trein, dan zie je veel van het land en de mensen. Merk op hoe verwend je in je thuisland bent. Hier in Roemenië kan je van alles meemaken, bijvoorbeeld dat iemand van een alweer wegrijdende trein afspringt omdat de naam van het station pas op het laatste moment aangegeven wordt. Of dat iemand een parkiet op schoot krijgt en zich door de eigenaar de toekomst moet laten voorspellen. Of men krijgt kranten aangeboden die bij nader inzien een maand oud zijn en waar bijna alle foto’s en artikelen zijn uitgeknipt. Of er beginnen oudere vrouwen een gesprek zonder dat het ze iets uitmaakt dat je ze niet begrijpt.

Er rijden hier ook zogenaamde Maxi Taxi’s, een soort busjes. Die zijn vaak sneller en ook duurder dan de trein. Het probleem is alleen dat de Roemenen nogal roekeloos rijden. Ik geef daarom toch de voorkeur aan de trein, ook al omdat er geen enkele noodzaak tot haast is.

Onverschillig waarin je onderweg bent, het landschap is altijd fascinerend. Je komt langs bergen en heuvels, weiden met schapen en hun herder, kleine dorpen…Er zijn hier geen afgebakende weiden, bij iedere kudde is een herder die de schapen bij elkaar houdt. Daar kan ik nog lang over mijmeren maar het is wel zo dat er in Roemenië ook heel wat minder mooie dingen te zien zijn. Er ligt overal afval dat zomaar op straat gegooid is. Uit sommige fabrieksschoorstenen komt een stinkende rook en in de stad krijg je soms hoofdpijn van de uitlaatgassen. Zigeuners die afvalbakken doorzoeken, bedelen en soms zo stinken dat je er onwel van wordt. Vrouwen die hun was doen in de rivier, kinderen met zakken waaruit zij lijm snuiven. Ook dat is Roemenië.” 

Hansjürgen Engel (Goede Huis, Sibiu, 2004)

Hansjürgen Engel werkt sinds februari 2005 met het EIRENE-vrijwilligersprogramma voor senioren in het Goede Huis, een instelling voor daklozen mannen in Sibiu, Roemenië. De afgestudeerde journalist is een meester in het observeren. Door de mannen, die  zich aan de rand van de samenleving bevinden, krijgt hij zicht op wat werk in een Oost-Europees lage lonenland voor de betrokkene betekent.

“Als ik in het “Goede huis” kom zit Iztvan met een bedrukt gezicht in de keuken. Ik zet koffie voor ons. De 42-jarige is in het begin van de week bij een kleine onderneming in dienst gekomen.

3 Euro voor 8 uur
Het is hard werk in een bouwput. Aan het einde van de werkdag wordt hij met 100.000 Lei afgescheept. Omgerekend drie euro voor acht uur werken in de bouw. De dag ervoor had hij nog 120.000 Lei ontvangen. Waarom vandaag  minder dan gisteren? Een verklaring heeft Itzvan niet gekregen. Toch probeert hij de teleurstelling te trotseren:  “Aan het eind van de week kan ik tenminste nieuwe schoenen kopen.”
Zoals Itsvan vergaat het vele mannen die tot de sociaal zwakgemaakten behoren.  Sommige gaat het nog slechter. Zij werken een hele week en krijgen niets – geen vast werk en geen geld. Op deze schandelijke wijze leven veel kleine ondernemingen van de ene opdracht naar de andere:  over de rug van vertwijfelde mensen, die in hun nood alles accepteren waar geld voor beloofd wordt en er dan als gefrustreerde stomkoppen bijstaan.

Onverwachte dromen
Ik vraag Istvan of hij nog dromen heeft. Hij zegt zonder aarzeling iets heel anders als ik had verwacht: ”Ik zou me weer met God willen verzoenen.” Vroeger toen hij nog jong was heeft hij in het kerkkoor van Sibiu gezongen, bad veel en sprak met God en beleefde een innerlijke vreugde, waardoor hij met zichzelf en de wereld tevreden was. Toen is echter de verzoeking gekomen, alcohol en andere zaken, vaak oppervlakkig plezier en hij heeft God verloren. Nu vraagt hij aan mij of God hem nog wel aannemen wil en zijn ogen drukken twijfel uit. Ik weet het antwoord niet maar probeer hem moed in te praten zo goed als ik kan. Overigens: het is op initiatief van Istvan dat nu om 7 uur ’s morgens in het “Goede Huis” een korte dagopening wordt gehouden. Meer mannen dan wij gedacht nemen hier aan deel.

Een dag in de schoenenfabriek
Wanneer Hubert ’s avonds vanuit zijn werk weer in het “Goede Huis” komt, kun je de frustratie van zijn gezicht aflezen. Hij heeft werk gevonden in een Italiaanse schoenenfabriek. De eerste werkdag zit erop. Ik zet koffie voor ons en vraag hem te gaan zitten en over zijn ervaringen iets te vertellen. Acht uur heeft hij aan de lopende band gestaan en de gemaakte schoenen moeten strijken, zo vertelt hij. Voor mij een amusant idee: dat schoenen gestreken moeten worden nadat ze hun leren jas aangemeten hebben gekregen. Maar Hubert kan er niet om lachen.
Plotseling - zo vertelt hij verder - begon een sirene luid te loeien en alle arbeiders, waarvan de meeste vrouw zijn, zijn naar hun kluisje gerend en hebben hun boterhammen gepakt om meteen weer terug te keren naar hun werkplek en daar te eten. Weer klonk de sirene en de lopende band ging weer draaien. Op deze manier moeten per dag 700 paar schoenen gemaakt worden. Als het niet lukt, dan moet men verder werken tot het aantal klaar is. Omdat men bang is het proces op te houden, durven de meeste mensen  niet eens naar het toilet te gaan. “Ze knijpen liever hun billen tegen elkaar”, zegt Hubert met gepikeerde stem.
Voor dit strijkwerk aan de lopende band moet hij een nettoloon van 2,7 miljoen lei ontvangen, ongeveer 80 euro plus een paar inkoopbonnen. Pikant detail bij dit aanbod: Hubert moest een contract tekenen dat hij minstens een jaar in de schoenenfabriek zou blijven werken, anders dreigt een geldboete van twee maandsalarissen.

Hubert is er de volgende dag niet meer naar toe gegaan. Sinds twee maanden werkt hij nu bij een bouwbedrijf – voor tweeën een half miljoen lei, dus het minimumloon van 70 Euro. Daarbij verdient hij geld met overuren en werken op zaterdag, dat wordt beter betaald, maar wel zwart. Een van de twee misstanden in de Roemeense economie: corruptie en zwart geld. Maar Hubert voelt zich goed.

Julian Gröger (Diakonia Fagaras, Fagaras, 2002)